ایجاد شکاف در نمای داخلی گنبدسلطانیه/ کابوسی که رنگ واقعیت گرفت

ایجاد شکاف در نمای داخلی گنبدسلطانیه/ کابوسی که رنگ واقعیت گرفت

خبرگزاری مهر: گنبد سلطانیه از دیرباز به عنوان یک اثر ارزشمند و مهم تاریخی مورد توجه علاقمندان به میراث کهن ایران زمین و دوستداران میراث جهانی بوده و به عنوان یک اثر ثبت شده در یونسکو نیازمند توجه ویژه است، ولی شکاف ها و ترک های عمیق در کاشی کاریها، بدنه و اسلیمی های داخلی، گنبد سلطانیه را تهدید می کند.

به گزارش خبرنگار مهر، گنبد تاریخی سلطانیه به عنوان هفتمین اثر تاریخی ایران ثبت شده در یونسکو همواره در کانون توجه فعالان و دلسوزان عرصه میراث فرهنگی بوده و متولیان امر نیز بنا به گفته های خود کوشیده اند در راستای حفظ و نگهداری از این بنای ارزشمند تاریخی تلاش کنند.

بی شک تلاشهای صورت گرفته متولیان و مسئولان حفظ و نگهداری آثار تاریخی در راستای حفظ و جلوگیری از تخریب این بنای ارزشمند قابل تامل است ولی در روزهای اخیر و در بازدیدی که از گنبد عظیم و تاریخی سلطانیه صورت گرفته برخی موارد قابل تامل و نگران کننده خود را نمایان کرده است.

وجود شکاف های بزرگ و کوچک  در برخی نقاط نمای داخلی سلطانیه به عینه خود را نشان می دهد کاشی های که لب پر شدند و برخی تغیر رنگ کاشیها و نماها که نشان از نفوذ آب به داخل گنبد سلطانیه است.

اقدامی عجولانه و تنها برای تبلیغ

 بعد از اینکه مسئولان وقت سازمان میراث فرهنگی در یک اقدام کاملا تبلیغاتی در دور دوم سفر آقای محمود احمدی نژاد به استان زنجان اقدام به نصب کاشی های دورنگ بر گنبد عظیم سلطانیه کردند تنها بعد از مدت کمی این کاشی ها ترک برداشتند و ثابت شد مسئولان تنها به فکر مطرح کردن خودشان بودند نه به فکر حفظ و نگهداری از گنبد سلطانیه.

کاشیهایی که دو رنگ شدند و پف کرده اند، به همراه کاشی‌های لعاب‌پر و سفیدک زده، فرو می ریزند و متولیان مرمت گنبد سلطانیه میراث دار برخی نگاه ها و برنامه ریزی های عجولانه در خصوص مرمت این اثر تاریخی هستند.

بعد از آن بود که مسئولان مربوطه به فکر برنامه ریزی مجدد برای  رسیدگی به وضعیت گنبد سلطانیه افتادند و بنا به گفته برخی کارشناسان پیشرفت آسیب به سطوح کاشی‌ها لزوم تعویض کاشی‌های نصب شده را فراهم آورده است.

بی شک دلیل اصلی این اتفاق، فشار مسئولان برای به پایان رساندن مرمت گنبد بوده است، در حالی که قطعا مرمتی که در مدت زمان کوتاهی انجام شود کیفیت پایینی خواهد داشت.

نمای داخلی گنبد سلطانیه حال و روزی همانند نمای بیرونی و گنبد آن دارد و ترک های بزرگ و کوچک در بخش های مختلف این بنای عظیم و تاریخی دیده می شود و لزوم نجات بخشی هر چه سریعتر این بنا را مورد تاکید قرار می دهد.

متاسفانه برخی مسئولان استان زنجان برای مطرح کردن خودشان همواره نسخه هایی برای گنبد سلطانیه می پیچند که این نسخه ها به غیر از تسریع در تخریب این بنای تاریخی چیزی در پی نداشته است.

کار و فعالیتی که با عجله و بدون برنامه ریزی صورت بگیرید بازخوردی همانند وضعیت حال حاضر گنبد سلطانیه خواهد داشت که مسئولان  حفظ و نگهداری و بهسازی گنبد عظیم سلطانیه را با مشکل و چالش جدی مواجه کرده است.

متاسفانه در استان زنجان قدر و جایگاه آثار تاریخی آنچنان که باید مورد توجه واقع نشده و همواره آثار تاریخی مظلوم واقع شده اند. بی گمان قدر و منزلت اثری عظیم و تاریخی همانند سلطانیه بر کسی پوشیده نیست و ثبت در فهرست آثار تاریخی جهانی این امر را ثابت کرده است ولی باید پرسید تا چه میزان این اثر تاریخی توانسته از تخریب و فرسایش محفوظ بماند.

 

خبرگزاری مهر بارها در خصوص مرمت غیراصولی گنبد تاریخی سلطانیه در قالب گزارشهای تصویری و تشریحی و گفتگو با کارشناسان هشدار داده بود.

گزارش "مرمت غیراصولی سلطانیه/ کاشیهایی که یکسال هم دوام نیاوردند"، هر چند با واکنش تند مسئولان وقت میراث فرهنگی و همچنین مسئولان وقت پایگاه جهانی سلطانیه مواجه شد ولی در انتها، الهی مدیرکل وقت میراث فرهنگی را وادار به بیان حقیقت کرد که حکایت از صحت گزارش های "خبرگزاری مهر" در خصوص ریزش کاشیهای گنبد سلطانیه داشت.
الهی مدیرکل وقت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان گفت: ریزش کاشی های گنبد سلطانیه که توسط برخی رسانه ها منتشر شد، صحت دارد و نمی توان این واقعیت را کتمان کرد .

 لزوم تعویض کاشی‌های نصب شده در گنبد سلطانیه

در این میان آقای عسگر اسماعیلی کارشناس‌ ارشد مرمت بناها و بافت‌های تاریخی، در بهمن ماه سال 90 در گفتگویی از گستردگی آسیب کاشی‌های نصب شده در سطح گنبد سلطانیه خبر داده و می گوید: پیشرفت آسیب به سطوح کاشی‌ها لزوم تعویض کاشی‌های نصب شده را فراهم آورده است.

اسماعیلی افزود: کاشی‌های تولید شده برای نصب نیز از کیفیت مناسبی برخوردار نبوده و متاسفانه پس از پخت در کوره بلافاصله به صورت داغ در گنبد نصب شده است.

اسماعیلی افزود: بیسکویت کاشی‌ها به عنوان مواد اولیه تولید کاشی از کیفیت مناسبی برخوردار بوده، اما لعاب استفاده شده برای آن‌ها دارای استاندارد نیست، این امر باعث ایجاد دورنگی در کاشی‌ها شده و امکان از بین رفتن آن‌ها را فراهم آورده است.
به گفته اسماعیلی دلیل اصلی این اتفاق، فشار مسئولان وقت برای به پایان رساندن مرمت گنبد بوده است، در حالی که مرمتی که در مدت زمان کوتاهی انجام شود طبیعتا کیفیت پایینی خواهد داشت .

برای جمع‌آوری داربست‌های داخلی تحت فشار هستیم

مدیر داخلی میراث جهانی سلطانیه با تاکید بر اینکه در زمان مرمت تزئینات گنبد به ‌کیفیت آن توجه نشده است، تاکید می کند: متاسفانه در حال حاضر نیز از سوی مسئولان برای جمع‌آوری داربست‌های داخلی تحت فشار هستیم، در حالی که باز کردن داربست‌ها مساوی با از بین بردن داخل گنبد و تزئینات آن است.

بی شک جای این سئوال از برخی مسئولان است که چرا در هر کاری باید نظر بدهند و متاسفانه همین امر موجب مهجور ماندن کارشناسان و نظرات سازنده و کارشناسی آنها و به تبع آن لطمات شدید به آثار تاریخی و میراث کهن می شود.

اجرای طرح هشت مرحله در نمای داخلی مجموعه گنبد سلطانیه

مدیر پایگاه جهانی گنبد سلطانیه، با اذعان به وجود شکاف در برخی نقاط نمای داخلی گنبد سلطانیه گفت: در حال حاضر نگاه جامع و آسیب شناسی در خصوص گنبد سلطانیه مطرح است و این موضوع در  ثبت جهانی مدنظر واقع شده است.

آقای علیرضا رازقی با تقسیم بندی ترک های موجود در نمای داخی گنبد سلطانیه افزود: برخی ترک ها سطحی هستند و با مرمت ویژه و فنی می توان این شکاف ها را از میان برد تا نما و ظاهر مطلوب ایجاد شود.

وی در عین حال به  سایر شکاف ها اشاره کرد و گفت: برخی شکاف ها گسترده هستند و به دلیل لزوم بررسی های بیشتر مرمت نشده اند.

رازقی تاکید کرد: در حال حاضر اقدامات خوبی برای استحکام بخشی گنبد سلطانیه در دست اجرا است.

نباید در زمینه مرمت گنبد سلطانیه اشتباه کنیم

مدیر پایگاه جهانی گنبد سلطانیه با تاکید بر اینکه نباید در زمینه مرمت گنبد سلطانیه اشتباه کنیم، افزود: کار مرمت یک اثر تاریخی همانند گنبد سلطانیه نیازمند برنامه ریزی دقیق و فنی است.

رازقی از اجرای طرح هشت مرحله ای با توجه به هشت ضلعی بودن گنبد سلطانیه خبر داد و گفت: در حال حاضر مرمت نمای داخلی گنبد سلطانیه گام به گام در حال اجرا است.

وی ادامه داد: کار مرمت یک هشتم جنوب غربی تمام شده است و در حال حاضر کار مرمت یک هشتم غربی در حال اجرا است.

گنبد سلطانیه یک سفره گسترده تزئینات است

به گفته رازقی در حال حاضر توان و نیروی مرمت در مجموعه گنبد پخش شده است و تلاش برای مرمت مطلوب و فنی گنبد بی وقفه ادامه دارد.

مدیر پایگاه جهانی سلطانیه با بیان اینکه گنبد سلطانیه یک سفره گسترده تزئینات است، افزود: باید با آرامش و حوصله در خصوص مرمت تزئینات گنبد کار شود.

خطری گنبد سلطانیه را تهدید نمی کند

رازقی در عین حال با اشاره به وجود برخی نگرانی ها در خصوص ترک های موجود در گنبد سلطانیه افزود: خوشبختانه با فعالیت های صورت گرفته هیچ موضوع خطرناکی در حال حاضر مجموعه گنبد سلطانیه را تهدید نمی کند.

با یک بار بازدید از این اثر عظیم نمی توان به درستی به عجایب آن پی برد، و شکوه اثر در وحله اول انسان را به حدی محو خود می کند که امکان بررسی علمی را تا حدود زیادی از او سلب می کند.

 

به هر حال نظر به جهانی بودن این اثر و حضور جهانگردان بسیار در منطقه برای دیدن این اثر کم نظیر تلاش و همت مضاعف مسئولان مرمت گنبد سلطانیه را بدون دخالت مسئولان غیرمرتبط می طلبد.

بی شک دوستداران و دلسوزان میراث فرهنگی و اصحاب رسانه همواره حفظ و مرمت و نگهداری از آثار تاریخی را به عنوان یک اصل مهم در فعالیت های خود قرار داده اند و توسعه گردشگری را به عنوان یک مطالبه مهم از مسئولان خواستارند و باید واقع بینانه بگوییم آنچه که امروز شاهد آن هستیم در شان و جایگاه بنای عظیم و ارزشمند گنبد سلطانیه  نیست و باید توجه ویژه به این بنای عظیم و حفظ و نگهداری آن صورت بگیرید.

.................................

منبع: خبرگزاری مهر

گزارش: آقای رحیم مقدمی

عکس: خانم فاطمه هاشم نژاد

ویلی کوچولو پیش نمونه تانک مارک1 در موزه

ویلی کوچولو طراحی شد تا با نیاز انگلستان در عبور از خندقها مقابله کند. تریتون و ویلسون تمام طرحهای زنجیری را برای ساختن این تانک اولیه امتحان کردند. تریتون سیستمی را درست کرد که از صفحات فولادی به هم پرچ شده استفاده می کرد. آنها - برای اینکه با قاب داخلی زنجیر درگیر شوند- در راهنماهایی جاانداخته شده بودند. این طرح موفق بود و در تمام تانکهای ساخت انگلستان در جنگ جهانی اول تا مارک 3، استفاده شد. خورشیدی های عقبی نگه داشته شدند ولی برجک مصنوعی حذف شد. ویلی کوچولو در دسامبر سال 1915 کامل شد. امیدوار بودند که از آن در جنگ استفاده شود ولی ناتوانی آن در عبور از خندق و سرعت کم آن-3مایل در ساعت درجاده و 2 مایل در ساعت در بیرون از جاده- استفاده کنندگان از آن رادر شک فرو برد. همچنین، ویلی کوچولو بسیار داغ بود که مسبب آن سیستم تهویه اشتباه بود که خدمه را به ستوه می آورد. با وجود این عقب افتادگی ها، ویلی کوچولو موفقیتی عظیم و قدمی بزرگ در تکنولوژی آینده بود.

مشخصات:

خدمه	4 تا 6 نفر
طول	7.90متر
عرض	؟
ارتفاع	؟
وزن	14تن
زره	؟
سلاح اصلی	توپ2پاوندی(هرگز نصب نشد)
سلاح فرعی	2یا4مسلسل(هرگز نصب نشد)
موتور	فاستر-دایملربنزینی105اسب بخار
سرعت در جاده	3.5مایل/ساعت
نسبت توان به وزن	7.5اسب بخار/تن
برد	؟

رضا کیانی موحد

با فلسفه "سیزده بدر" آشنا شویم

مشیه و مشیانه که پسر و دختر دوقلوی کیومرث بودند روز سیزده فروردین برای اولین بار در جهان با هم ازدواج نمودند. در آن زمان چون عقد و نکاحی شناخته شده نبود...

 

امروز روز 13 فروردین است، و چه روزی بهتر از امروز که درباره فلسفه 13بدر کمی ‌فکر کنیم، نظرات متفاوتی در این باره وجود دارد. در بیشتر فرهنگها عدد 13 برخلاف عدد هفت، نامیمون و نحس است. اما ما معتقدیم که هیچ روزی نحس نیست. حال به به بررسی نظرات مختلف و مراسم 13بدر می‌پردازیم، تا بدانیم هیچ سنتی بدون فلسفه و ریشه‌های فرهنگی اینچنین نمی‌توانست پایدار بماند.

 

در مورد روز و عدد سیزده دو اعتقاد متضاد وجود دارد:
1.    این روز را نحس دانسته، به همین دلیل برای رفع بلا به دامان طبیعت پناه می‌بردند.
2.    این روز را خجسته پنداشته و برای گذراندن بهتر این روز از طبیعت یاری می‌جستند. 
ایرانیان چون در مورد این روز آگاهی کمتری دارند آن روز را نحس می‌دانند و برای بیرون کردن نحسی از خانه و کاشانهً خود کنار جویبارها و سبزه‌ها می‌روند و به شادی می‌پردازند. تا کنون هیچ دانشمندی ذکر نکرده که سیزده نوروز نحس است. بلکه قریب به اتفاق روز سیزده نوروز را بسیار مسعود و فرخنده دانسته اند. مثلا در صفحهً 266 آثار الباقیه جدولی برای سعد و نحس آورده شده که در آن سیزده نوروز که تیر روز نام دارد کلمهً (سعد) به معنی فرخنده آمده و به هیچ وجه نحوست و کراهت ندارد.  بعد از اسلام چون سیزدهً تمام ماه‌ها را نحس می‌دانند به اشتباه سیزده عید نوروز را نیز نحس شمرده اند. وقتی دربارهً نیکویی و فرخنده بودن روز سیزدهم نوروز بیشتر دقت و بررسی کنیم مشاهده  می‌شود موضوع بسیار معقول و مستند به سوابق تاریخی است. سیزدهم هر ماه شمسی که تیر روز نامیده می‌شود مربوط به فرشتهً بزرگ و ارجمندی است که "تیر" نام دارد و در پهلوی آن راتیشتر می‌گویند. فرشتهً مقدس تیر در کیش مزدیستی مقام بلند و داستان شیرینی دارد. ایرانیان قدیم پس از دوازده روز جشن گرفتن و شادی کردن که به یاد دوازده ماه سال است، روز سیزدهم نوروز را که روز فرخنده ایست به باغ و صحرا می‌رفتند و شادی می‌کردند و در حقیقت با این ترتیب رسمی‌ بودن دورهً نوروز را به پایان می‌رسانیدند.

 سبزه گره زدن 
افسانهً آفرینش در ایران باستان و مسئلهً نخستین بشر و نخستین شاه و دانستن روایاتی دربارهً کیومرث حائز اهمیت زیادی است. در اوستا چندین بار از کیومرث سخن به میان آمده و او را اولین پادشاه و نیز نخستین بشر نامیده است. گفته‌های حمزه اصفهانی در کتاب سنی ملوک الارض و انبیاء و گفته‌های مسعودی در کتاب مروج الذهب جلد دوم و بیرونی در کتاب آثار الباقیه بر پایهً همان آگاهی است که در منابع پهلوی وجود دارد. مشیه و مشیانه که پسر و دختر دوقلوی کیومرث بودند روز سیزده فروردین برای اولین بار در جهان با هم ازدواج نمودند. در آن زمان چون عقد و نکاحی شناخته شده نبود آن دو به وسیله گره زدن دو شاخه پایهً ازدواج خود را بنا نهادند. این مراسم را بویژه دختران و پسران دم بخت انجام میدادند و امروز هم دختران و پسران برای بستن پیمان زناشویی نیت می‌کنند و علف گره می‌زنند. این رسم از زمان کیانیان تقریباً متروک شد ولی در زمان هخامنشیان دوباره شروع شده و تا امروز باقی مانده است. در کتاب مجمل التواریخ چنین آمده "اول مردی که به زمین ظاهر شد پارسیان او را کل شاه گویند. پسر و دختری از او ماند که مشیه و مشیانه نام گرفتند و روز سیزدهً نوروز با هم ازدواج کردند و در مدت پنجاه سال هیجده فرزند بوجود آوردند و چون مردند جهان نود و چهار سال بی پادشاه بماند". چنانکه در بحث جشن نوروز اشاره شد کردهای ایران و عراق که زرتشت را از خود می‌دانند روز سیزدهم فروردین را جزو جشن نوروز به حساب می‌آورند.  دكتر نیك‌نام دربارة سابقة رسم گره زدن در روز سیزده به‌در می‌گوید: «برخی از آداب نوروز به آیین زرتشتی بازنمی‌گردد بلكه مربوط به باورهای مردمان آریایی است كه پیش از زرتشت در سرزمین ایران زندگی می‌كردند. طبق یكی از این باورها، بارندگی به فرشته‌ای به نام تِشتر مربوط است كه در آسمان‌ها به صورت اسب سپیدی در حال حركت است و هرگاه با دیوی به نام اَپوش بجنگد و برنده شود، سالی پر از سبزی و خرمی‌و باران در پیش است. به همین دلیل ایرانیان روز سیزدهم فروردین كنار سبزه‌ها و جویبارها می‌روند و به‌ویژه زنان كه نمایندة آناهیتا یعنی ایزدآب هستند با نوازش سبزه‌ها و گره زدن آنها حمایت خود را از فرشتة باران نشان می‌دهند.»
 
امّا دكتر وكیلیان می‌گوید: «در گذشته جامعة ما جامعة بسته‌ای بوده است. زن همیشه در خانه بوده و 
منتظر بوده تا به خواستگاری‌اش بروند. امروزه تغییراتی به‌وجود آمده اما در گذشته دختران نمی‌توانستند همسرشان را خودشان انتخاب كند. بنابراین مهم‌ترین آمال و آرزوهای هر دختری در گذشته این بود كه شوهر خوبی بكند یا زودتر به خانه بخت برود. درباره دخترها این حرف وجود داشت كه: دختر كه رسید به 20، باید نشست و به حالش گریست. اینها جزء فرهنگ ما بوده است. دختر در 16، 17 سالگی باید به خانه بخت می‌رفت وگرنه مایه ننگ به حساب می‌آمد. اینها واقعیاتی بود كه وجود داشت. به همین دلیل دخترها به امامزاده می‌رفتند، سبزه گره می‌زدند و سفره‌های نذری پهن می‌كردند تا شاید نیروهای غیبی كمك كنند و شوهری برایشان پیدا شود زیرا دختری كه ازدواج نمی‌كرد جایگاهی در جامعه نداشت.»
 

درباره سیزده بدر
در کتابهای تاریخی و ادبی سده‌های گذشته، که رسم‌ها، آیین جشن‌های نوروزی کهن را یاد و یادداشت کرده اند، چون تجارب الامم، آثار الباقیه، التفهیم، تاریخ بیهقی، مروج الذهب، زین الاخبار و نیز در شعر شاعران به ویژه شاعران دورهً غزنوی که بیشترین توصیف جشن‌ها را در بر دارد اشاره ای به "سیزده بدر" نمی‌یابیم. پرسش اینجاست که اگر در کتاب‌های تاریخی و ادبی گذشته اشاره ای به سیزده بدر و هفت سین نمی‌یابیم آیا این رسم‌ها را باید پدیده ای جدید دانست و یا این که، رسمی‌کهن است، و به علت عام و عامیانه بودن در خور توجه نبوده و با معیارهای مورخان زمان ارزش و اعتبار ثبت و ضبط نداشته است؟  نگارنده حالت دوم را باور دارد. زیرا رسم و آیینی که بدین گونه در همه شهرها و روستاهای ایران همگانی است و در بین همهً قشرهای اجتماعی عمومیت دارد، نمی‌تواند عمری در حد دو نسل و سه نسل داشته باشد. دیگر این که می‌دانیم کتابهای تاریخی و شعرهای شاعران، رویدادها و جشن‌های رسمی ‌را که در حضور شاهان و خاصان دستگاه حکومتی بود، بیان و توصیف می‌کرد. ولی سیزده بدر، رسمی ‌خانوادگی و عام و به بیانی دیگر پیش پا افتاده و همه پسند (و نه شاه پسند) بود. از طرف دیگر، نوشتن رویدادهای روزی که رفتارها و گفتارهای خنده دار و غیر جدی، برای خود جایی باز کرده، تا "نحسی سیزده" آسانتر "در" برود، توجه مورخ و شاعر را به خود جلب نمی‌کرد. و شاید "نحس" بودن هم عاملی برای بیان نکردن بود. نحس و ناخوشایند بودن عدد 13 و دوری جستن از آن، در بسیاری از کشورها و نزد بسیاری از ملت‌ها، باوری کهن است. مسیحیان هیچ گاه سیزده نفر بر سر یک سفره غذا نمی‌خورند. در باور تازیان سیزدهمین روز هر ماه ناخوشایند است. ابوریحان بیرونی در جدول "روزهای مختار و مسعود و مکروه" در ایران کهن، روز سیزدهم ماه تیر را که (تیر نام دارد) منحوس ذکر کرده است. سالهای زیادی فروردین ماه اول تابستان بود. یکی از نویسندگان در خاطره‌های هفتاد ساله اش از باور مردم شهر خود، قزوین، دربارهً سیزده بدر می‌نویسد: روز سیزده بدر جایز نبود برای دید و بازدید، به یک خانه رفت، هم صاحب خانه به فال بد می‌گرفت و می‌گفت نحوست را به خانه من آوردند و هم رونده، نمی‌خواست مبتلا به نحوست آن خانه شود. روز سیزده باید به صحرا رفت. زیرا آنچه بلا در این سال بیاید، امروز مقدر و تقسیم می‌شود. پس خوب است ما در شهر و خانه خود نباشیم، شاید در تقسیم بلا، فراموش شده و از قلم بیفتیم.  شباهتی که بین سیزده بدر و برخی از رسم‌های کاتارها (بازماندگاه مانویان در اروپا، که ترکیبی از اندیشه‌های زردشتی، فلسفهً باستان و مسیحیت دارند) این پرسش را به ذهن می‌رساند که آیا هر دو ریشهً مشترک باستانی ندارند؟  کاتارها در روز عید "پاک" ( که برخی از سال‌ها به روز سیزده فروردین نزدیک است) از خانه بیرون آمده و روز را در دامن صحرا و کنار کشتزار می‌گذرانند، و برای ناهار با خود تخم مرغ می برند. در این روز پنهان کردن تخم مرغ در گوشه و کنار و پیدا کردن آنها سرگرمی ‌کودکان است. سه شباهت، یا سه ویژگی مشترک این دو عبارتند از:  

1- آغاز محاسبهً هر دو از آغاز بهار و اعتدال ربیعی است. 
2- در روز سیزده و عید پاک کاتارها به صحرا و دامان طبیعت می‌روند. 
3- بازی و سرگرمی ‌کودکان با تخم مرغ فقط در روزهای عید بهاری رسم است، نه فصلهای دیگر سال.  

شباهت دیگر دروغ‌های روز اول آوریل، با شوخی‌های سیزده بدر است. روز اول آوریل، هر چهار سال یکبار مصادف با روز سیزده فروردین است (و سه سال با 12 فروردین). پیشینه و انگیزهً برگزاری سیزده بدر، هر چه باشد، در همهً شهرها و روستاها و عشیره‌های ایران، سیزدهمین روز فروردین، رسمی‌است که باید از خانه بیرون آمد و به باغ و کشتزارها رو آورد و به اصطلاح نحسی روز سیزده را بدر کرد. خانواده‌ها در این روز به صورت گروهی و گاه چند خانواده با هم غذای ظهر را آماده کرده و نیز آجیل‌ها و خوردنی‌های سفرهً هفت سین را با خود برداشته، به دامان صحرا و طبیعت می‌روند و سبزهً هفت سین را با خود برده و به آب روان می‌اندازند. به دامن صحرا رفتن، شوخی و بازی کردن، دویدن، تاب خوردن و در هر حال جدی نبودن، از سرگرمی‌ها و ویژگی‌های روز سیزده است. گره زدن سبزه، به نیت باز شدن گره دشواری‌ها و برآورده شدن آرزوها، از جمله بیرون کردن نحسی است. این باور، معروف است که "سبزه گره زدن" دختران "دم بخت"، شگونی برای ازدواج و همسر یابی، می‌باشد. در فرهنگ اساطیر برای رسم‌های سیزده بدر، معنی‌های تمثیلی آورده:  شادی و خنده در این روز به معنی فروریختن اندیشه‌های تیره و پلیدی، روبوسی نماد آشتی و به منزله تزکیه، خوردن غذا در دشت نشانهً فدیه گوسفند بریان، به آب افکندن سبزه‌های تازه رسته - نشانه دادن هدیه به ایزد آب یا"ناهید" و گره زدن سبزه برای باز شدن بخت و تمثیلی برای پیوند زن و مرد برای تسلسل نسلها، رسم مسابقه‌ها به ویژه اسب دوانی - یادآور کشمکش ایزد باران و دیو خشکسالی است.   

این باور همگانی چنان است که اگر خانواده ای نتواند به علتی تمام روز را به باغ و صحرا برود، به ویژه با دگرگونی‌های جامعه شهر امروز در بعد از ظهر، هر قدر هم مختصر، "برای گره زدن سبزه و بیرون کردن نحسی سیزده" به باغ یا گردشگاه عمومی ‌می‌رود.  با دگرگونی‌های صنعتی، شغلی، بزرگ شدن شهرها، فراوانی وسیله‌های آمد و رفت سریع السیر، وسیله‌های ارتباط جمعی و... به ناگزیر شهرداری‌های شهرهای بزرگ، دشواریهای آمد و رفت را پیش بینی می‌کنند. فراوانی اتومبیل و دیگر وسیله‌های آمد و رفت موتوری و نیز وسعت خانه سازی‌ها و شهرسازی‌ها، باعث شده که خانواده‌ها، سال به سال راه دورتری را برای "سیزده بدر" پشت سر بگذارند، تا سبزه و کشتزاری بیابند. روز سیزدهم فروردین مانند شب آخرین چهارشنبة سال اهمیت ویژه‌ای دارد. اگر با چهارشنبه‌ سوری به استقبال نوروز می‌رویم، با سیزده به‌در نوروزمان را بدرقه می‌كنیم. 
 نوروز كه مراسمش محفلی خانوادگی دارد، با دو حركت اجتماعی و عمومی‌از خانه‌ها به خارج راه می‌یابد، با دو آیین سنتی كه نشان از همبستگی جمعی دارند.

 

سیمرغ

برچسب ها: تاریخچه سیزده بدر ، آیین سیزده بدر ،

آشنایی با 10 شرط حضور در فهرست میراث جهانی

قرار گرفتن در فهرست میراث جهانی، ارشمند بودن اثر یکی از 10 شرط اساسی ثبت جهانی است.

این شرایط در بخش آیین نامه اجرایی راهنمودهای عملی برای تکمیل کنوانسیون میراث جهانی آمده است. این شرایط به طور منظم توسط کمیته‌ای در کمیسیون مورد اصلاح و تجدید نظر قرار می‌گیرد.

تا سال 2004 شرایط عضویت در میراث جهانی محدود به 6 شرط می‌شد اما پس از تجدید نظر کمیته راهنمودهای عملی برای تکمیل کنوانسیون میراث جهانی  تنها 1 مجموعه از آن شروط باقی ماند. در نهایت شروط زیر مبنا قرار گرفت.

شرایط انتخاب: 
1- اثر مورد نظر نمایانگر خلاقیت و نبوغ انسانی باشد.

2- تغییرات اساسی در ارزش های انسان در بازه زمانی و یا در یک محدوده فرهنگی، و پیشرفت‌های معماری،  فن‌آوری، شهرسازی، آثار تاریخی و یا طراحی منظر را نشان دهد.
3- فرهنگ‌های سنتی و یا تمدن‌های موجود یا از بین رفته را معرفی کند.

4- نمونه بارزی از ساختمان‌سازی، معماری و تکنولوژی در تاریخ بشر باشد.

5- نمونه بارز و برجسته‌ای از سکونت سنتی انسان، نحوه استفاده او از زمین، دریا و... باشد. همچنین نشان دهنده تقابل انسان با محیط زیست به خصوص در مواقعی که شرایط زیستن تحت تاثیر تغییرات غیر قابل پیش‌بینی و سخت قرار می‌گیرد.

6- پیوند مستقیم و ملموس با اتفاقات یا نحوه زیستن سنتی، عقاید، ایده‌ها، مفاهیم هنری و ادیبانه جهانی داشته باشد.

7- حاوی پدیده‌ها و مناطق زیبا، استثنایی و  ناب طبیعی باشد.

8- نمونه برجسته‌ای از تاریخ زمین به همراه پیشینه زندگی در آن، فرایند‌های در حال پیشرفت زمین‌شناسی،  تغییرات زمین بر اثر عوامل زمین شناسی و سیمای جغرافیای طبیعی باشد.

9- معرف و نمونه بارزی از فرایند‌های بوم‌شناسی و زیست‌شناسی جاری در فرایند تکامل زمین، آب سالم، اکوسیستم سواحل و دریاها و مجموعه‌ای از حیوانات و گیاهان باشد.

10- زیستگاه‌‌های مهم و طبیعی که ارزش جهانی برای محافظت از تنوع زیستی دارد همچنین مناطقی که  محتوی گونه‌های در معرض انقراض باشد.

نوروزتان پیروز

 آنگاه که نوید سال نو با شادابی غنچه ها و بوی خوش گلها همراه می شود، ایرانیان با جشن سرور به پیشواز سال نو می روند.

---

آیین‌ها ی نوروز

---

خانه‌تکانی 

نوشتار اصلی: خانه‌تکانی

خانه‌تکانی یکی از آیین‌های نوروزی است که مردم بیشتر مناطقی که نوروز را جشن می‌گیرند به آن پایبندند. در این آیین، تمام خانه و وسایل آن در آستانه نوروز گردگیری، شستشو و تمیز می‌شوند.^[۲۶] این آیین در کشورهای مختلف از جمله ایران، تاجیکستان و افغانستان برگزار می‌شود.^[۲۷]

آتش‌افروزی

برگزاری مراسم آتش‌افروزی در میان کردها در شهر استانبول، ترکیه

رسم افروختن آتش، از زمان‌های کهن در مناطق نوروز متداول شده است. در ایران، جمهوری آذربایجان و بخش‌هایی از افغانستان، این رسم به‌صورت روشن کردن آتش در شب آخرین چهارشنبه سال متداول است. این مراسم چهارشنبه‌سوری نام دارد.^[۲۷] پریدن از روی آتش در ایام نوروز در ترکمنستان نیز رایج است.^[۲۸]

همچنین رسم افروختن آتش در بامداد نوروز بر پشت بام‌ها در میان برخی از زرتشتیان (از جمله در برخی از روستاهای یزد در ایران) مرسوم است.^[۲۹]

سفره‌های نوروزی

سفره هفت سین از سفره‌های نوروزی است که در ایران، جمهوری آذربایجان و برخی از نقاط افغانستان رایج است.

سفره‌های نوروزی یکی از آیین‌های مشترک در مراسم نوروز در بین مردمی است که نوروز را جشن می‌گیرند. در بسیاری از نقاط ایران، جمهوری آذربایجان^[۳۰] و برخی از نقاط افغانستان، سفره هفت سین پهن می‌شود. در این سفره هفت چیز قرار می‌گیرد که با حرف سین آغاز شده باشد؛ مثل سرکه، سنجد، سمنو، سیب و...^[۳۱][۳۲] پهن کردسفره هفت سین در ایران آداب و رسوم خاصی دارد. روی سفره آینه می گذارن که نشانه روشنایی، شمع که نشانه نورو درخشش، یک کاسه آب که نشانه پاکی می‌باشد.برای زیبایی سفره از سنبل استفاده می‌کنندو این جزء سین‌های هفت سین به حساب نمی‌آید. برای تزئین سفره از تخم مرغ رنگ شده استفاده می‌شود. بعد از ورودماهی قرمز از چین به ایران از این ماهی‌های کوچک جهت زیبایی سفره هفت سین استفاده می‌شود همچنین بعد از ورود اسلام به ایران کتاب قرآن نیز بر روی سفره قرارداده می‌شود. تمامی هفت سینی که چیده می‌شود یک معنی خاص را نیز به همراه دارند. مثلا سیب نماد زیبایی وتن درستی است؛ سنجد به روایتی نماد عشق و محبت است؛ سبزه سرسبزی زندگی؛ سمنو برکت؛ سکه رزق و روزی؛ و سیر سمبل شفاو سلامتی است. در کابل و شهرهای شمالی افغانستان، سفره هفت میوه متداول است. در این سفره، هفت میوه قرار می‌گیرد، از جمله؛ کشمش سبز و سرخ، چارمغز، بادام، پسته، زردآلو و سنجد.^[۳۱] چیدن سفره‌ای مشابه با استفاده از میوه خشک شده، در بین شیعیان پاکستان هم مرسوم است.^[۳۳]

علاوه بر این، سفره هفت شین در میان زرتشتیان، و سفره هفت میم در برخی نقاط واقع در استان فارس در ایران متداول است.^[۳۲] در جمهوری آذربایجان نیز بدون توجه به عدد هفت، بر روی سفره‌های نوروزی خود، آجیل قرار می‌دهند.^[۳۳]

غذاهای نوروزی 

یکی از متداول‌ترین غذاهایی که به مناسبت نوروز پخته می‌شود، سمنو (سمنک، سومنک، سوملک، سمنی، سمنه) است. این غذا با استفاده از جوانه گندم تهیه می‌شود. در بیشتر کشورهایی که نوروز را جشن می‌گیرند، این غذا طبخ می‌شود. در برخی از کشورها، پختن این غذا با آیین‌های خاصی همراه است. زنان و دختران در مناطق مختلف ایران، افغانستان، تاجیکستان^[۵]، ترکمنستان^[۳۴] و ازبکستان^[۳۵] سمنو را به‌صورت دسته‌جمعی و گاه در طول شب می‌پزند و درهنگام پختن آن سرودهای مخصوصی می‌خوانند. به‌طور مثال در افغانستان در یکی از مشهورترین ترانه‌ها، این بیت مکررا خوانده می‌شود http://www.youtube.com/watch?v=vU9dlbCEtX4

پختن غذاهای دیگر نیز در نوروز مرسوم است. به‌طور مثال در بخش‌هایی از ایران؛ سبزی پلو با ماهی در شب عید^[۳۶]، در افغانستان سبزی چلو با ماهی, در ترکمنستان؛ نوروزبامه^[۳۷]، در قزاقستان؛ اویقی آشار^[۳۸]، در بخارا؛ انواع سمبوسه^[۳۹] پخته می‌شود. به‌طور کلی پختن غذاهای نوروزی در هر منطقه‌ای که نوروز جشن گرفته می‌شود مرسوم است و هر منطقه‌ای غذاها و شیرینی‌های مخصوص به خود را دارد.

دید و بازدید 

دید و بازدید عید یا عید دیدنی یکی از سنت‌های نوروزی است که در بیشتر کشورهایی که آن را جشن می‌گیرند، متداول است. در برخی از مناطق، یاد کردن از گذشتگان و حاضر شدن بر مزار آنان در نوروز نیز رایج است.

مسابقات ورزشی 

برگزاری مسابقات ورزشی عمومی در معابر شهری و روستایی، یکی دیگر از آیین‌هایی است که در برخی از کشورها به مناسبت نوروز برگزار می‌شود. در ترکمنستان، مردان و زنان ترکمن، بازی‌ها و سرگرمی‌های ویژه‌ای از جمله سوارکاری، کشتی، پرش برای گرفتن دستمال از بلندی و شطرنج برگزار می‌کنند. برپایی جنگ خروس و شاخ‌زنی قوچ‌ها از دیگر مراسمی است که در ترکمنستان برگزار می‌شود.^[۲۸]

در استان‌های شمالی افغانستان نیز مسابقات بزکشی به مناسبت‌های مختلف از جمله نوروز برگزار می‌شود.^[۴۰]

طبیعت‌گردی

مردم ایران روز سیزدهم فروردین، به مکان‌های طبیعی مانند پارک‌ها، باغ‌ها، جنگل‌ها و ماطق خارج از شهر می‌روند. این مراسم سیزده‌به‌در نام دارد. از کارهای رایج در این جشن، گره زدن سبزه و گفتن دروغ سیزده است.^[۴۱] مراسم سیزده‌به‌در در مناطق غربی افغانستان ازجمله شهر هرات نیز برگزار می‌شود. با وجودی که روز سیزدهم فروردین در کشور افغانستان جزو تعطیلات رسمی نیست، اما مردم این مناطق برای گردش در طبیعت، عملاً کسب و کار خود را تعطیل می‌کنند. مردم این منطقه همچنین اولین چهارشنبه سال را نیز با گردش در طبیعت سپری می‌کنند.^[۴۲]

علاوه بر این، ساکنان کابل در افغانستان، در طول دو هفته اول سال برای گردش به همراه خانواده به مناطقی که در آنها گل ارغوان می‌روید، می‌روند.^[۴۰]

یکی دیگر از آیین‌های نوروز که در آسیای میانه و کشور تاجیکستان مرسوم است، مراسم گل‌گردانی و بلبل‌خوانی است. گل گردان‌ها از دره و تپه و دامنهٔ کوه‌ها، گل چیده و اهل دهستان خود را از پایان یافتن زمستان و فرا رسیدن عروس سال و آغاز کشت و کار بهاری و آمدن نوروز مژده می‌دهند.

نوروزخوانی 

نوروز خوانی یا بهار خوانی یا نوروزی، گونه‌ای از آواز خوانی است که در گذشته در ایران رواج داشته‌است. در حال حاضر خاستگاه این گونه آواز خوانی بیشتر در استان‌های مازندران و گیلان است.^[۴۳] در نوروز خوانی افرادی که به آن‌ها نوروز خوان گفته می‌شود پیش از آغاز فصل بهار به صورت دوره‌گردی به شهرها و روستاهای مختلف می‌روند و اشعاری در مدح بهار یا با ذکر مفاهیم مذهبی به صورت بداهه یا از روی حافظه می‌خوانند. این اشعار اکثرأ به زبان‌های طبری و گیلکی می‌باشد. این اشعار بیشتر بصورت ترجیع بند بوده و توسط یک یا چند شخص همزمان خوانده می‌شود.^[۴۴][۴۵]

 ^پانویس

]

1. ↑ متن انگلیسی گزارش مطبوعاتی مجمع عمومی سازمان ملل.
2. ↑ رادیو فردا، بازدید: فوریه ۲۰۱۰.
3. ↑ نوروز ایرانی، جهانی شد، بی‌بی‌سی فارسی
4. ↑ ^{۴٫۰ ۴٫۱} بشیر، ۱۳۸۷
5. ↑ ^{۵٫۰ ۵٫۱} فرهانیه، ۱۳۸۷
6. ↑ گلی، ۲۰۰۸
7. ↑ دهخدا، لغتنامه
8. ↑ ^{۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ ۸٫۵ ۸٫۶ ۸٫۷} آدینه، ۱۳۸۷
9. ↑ گرامی، هفته نامهٔ آساره
10. ↑ ^{۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ ۱۰٫۴ ۱۰٫۵} کیهانی‌زاده، نوروز پیدایش آن و...
11. ↑ ^{۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ ۱۱٫۴} نامعلوم، پایگاه اینترنتی بلاغ
12. ↑ ^{۱۲٫۰ ۱۲٫۱} رزمجو
13. ↑ ^{۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲} معین، جشن نوروز (۲)
14. ↑ ^{۱۴٫۰ ۱۴٫۱} معین، جشن نوروز (۱)
15. ↑ ۲
16. ↑ ۱
17. ↑ ۳
18. ↑ ۴
19. ↑ قاسم، ۱۳۸۵
20. ↑ مرادف، ۱۳۸۶
21. ↑ تدبیر. ویژه نامه نوروز
22. ↑ کتاب نوروز در ژرفای تاریخ
23. ↑ ^{۲۳٫۰ ۲۳٫۱} Canada parliament recognizes 'Nowruz Day' (انگلیسی). PRESSTV (در تاریخ ۳ آوریل ۲۰۰۹). بازدید در تاریخ فروردین ۱۳۸۸.
24. ↑ اولین روز بهار در کانادا رسماً «نوروز» Nowruz Day نامگذاری شد (فارسی). وب‌گاه خبری تحلیلی تابناک (در تاریخ ۱۴ فروردین ۱۳۸۸). بازدید در تاریخ فروردین ۱۳۸۸.
25. ↑ خبرگزاری جمهوری اسلامی :: "عید نوروز" بین‌المللی شد
26. ↑ ایرنا، ۲۶ اسفند ۱۳۸۶
27. ↑ ^{۲۷٫۰ ۲۷٫۱} جهان‌نیوز، ۱۰ فروردین ۱۳۸۷
28. ↑ ^{۲۸٫۰ ۲۸٫۱} نامعلوم، مرکز مطالعات روسیه آسیای مرکزی و قفقاز، «نوروز یا نوروز بایرام، جشن ملی-اجتماعی ترکمنستان»
29. ↑ عطار، ۱۳۸۴
30. ↑ Trend News: Azerbaijan Marks Novruz Bayram
31. ↑ ^{۳۱٫۰ ۳۱٫۱} ظهوری، ۲۰۰۸
32. ↑ ^{۳۲٫۰ ۳۲٫۱} نامعلوم، «سفره‌های نوروزی»
33. ↑ ^{۳۳٫۰ ۳۳٫۱} عطار، نگرشی به سنن نوروزی در چهار گوشه جهان
34. ↑ چاری محمد مرادف ۱۳۸۶
35. ↑ اکرم‌اف، ۱۳۸۶
36. ↑ http://www.hamshahri.org/news-102159.aspx
37. ↑ چاری محمد مرادف
38. ↑ پودفروش، ۱۳۸۷
39. ↑ قاسم‌آوا، ۱۳۸۶
40. ↑ ^{۴۰٫۰ ۴۰٫۱} مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیای انگلیسی، مدخل Nowruz
41. ↑ نوری، ۱۳۸۶
42. ↑ سروش، ۱۳۸۷
43. ↑ نوروز و خنیاگران فراموش شده (فارسی).
44. ↑ چند نوشتار درباره موسیقی و نوروز (فارسی).
45. ↑ نوروز و سنت‌های تاریخی آن در آثار معتبر (فارسی).

نوروز در اشعار فارسی

گویندگان ایرانی از دیرباز تاکنون در وصف نوروز و جشن فروردین که همراه مواهب گرانبهای طبیعت و هنگام تجدید عهد نشاط و شادمانی است، داد سخن داده‌اند و ما در ذیل به برخی از لطایف اشعار پارسی در این موضوع اشارت می‌کنیم:

نوروز فراز آمد و عیدش به اثر بر		نزد یکدگر و هر دو زده یک بدگر بر
نوروز جهان پرور مانده ز دهاقین		دهقان جهان دیده‌اش پرورده ببر بر
آن زیور شاهانه که خورشید برو بست		آورد همی خواهد بستن به شجر بر

و هم او در قصیده دیگر چنین گوید:

نوروز بزرگ آمد آرایش علم

میراث به نزدیک ملوک عجم از جم...

فرخی ترجیع‌بند مشهوری در وصف نوروز دارد که بند اول آن چنین است:

ز باغ ای باغبان ما را همی بوی بهار آید		کلید باغ ما را ده که فردامان به کار آید
کلید باغ را فردا هزاران خواستار آید		تو لختی صبر کن چندان که قمری بر چنار آید
چو اندر باغ تو بلبل به دیدار بهار آید		ترا مهمان ناخوانده به روزی صد هزار آید
کنون گر گلبنی را پنج شش گل در شمار آید		چنان‌دانی که هرکس را همی زو بوی یار آید
بهار امسال پندار همی خوشتر ز پار آید		وزین خوشتر شود فردا که خسرو از شکار اید
بدین شایستگی جشنی بدین بایستگی روزی		ملک را در جهان هر روز جشنی داد و نوروزی

منوچهری مسمطی در نوروز ساخته که بند اول آن این است:

آمد نوروز هم از بامداد		آمدنش فرخ و فرخنده باد
باز جهان خرم و خوب ایستاد		مرز زمستان و بهاران بزاد
ز ابر سیه روی سمن بوی داد		گیتی گردید چو دارالقرار

هم او در مسمط دیگر گفته:

نوروز بزرگم بزن ای مطرب نوروز		زیرا که بود نوبت نوروز به نوروز
برزن غزلی نغز و دل‌انگیز و دلفروز		ور نیست ترا بشنو از مرغ نوآموز
کاین فاخته زان کوز و دگر فاخته زانکوز		بر قافیه خوب همی خواند اشعار

بوالفرج رونی گوید:

جشن فرخنده فروردین است		روز بازار گل و نسرین است
آب چون آتش عود افروزست		باد چون خاک عبیر آگین است
باغ پیراسته گلزار بهشت		گلبن آراسته حورالعین است

مسعود سعد سلمان از عید مزبور چنین یاد کند:

رسید عید و من از روی حور دلبر دور		چگونه باشم بی روی آن بهشتی حور
رسید عید همایون شها به خدمت تو		نهاده پیش تو هدیه نشاط لهو و سرور
برسم عید شها باده مروق نوش		به لحن بربط و چنگ و چغانه و طنبور

جمال‌الدین عبدالرزاق گفته:

اینک اینک نوبهار آورد بیرون لشکری		هریکی چون نوعروسی در دگرگون زیوری
گر تماشا می‌کنی برخیز کاندر باغ هست		با چون مشاطه‌ای و باغ چون لعبت گری
عرض لشکر می‌دهد نوروز و ابرش عارض است		وز گل و نرگس مراد را چون ستاره لشکری

حافظ در غزلی گفته:

ز کوی یار می‌آید نسیم باد نوروزی		از این باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی
چو گل گر خرده‌ای داری خدا را صرف عشرت کن		که قارون را غلطها داد سودای زراندوزی
ز جام گل دگر بلبل چنان مست می لعلست		که زد بر چرخ فیروزه صفیر تخت فیروزی
به صحرا رو که از دامن غبار غم بیفشانی		به گلزار آی کز بلبل غزل گفتن بیاموزی

هاتف در قصیده‌ای گوید:

نسیم صبح عنبر بیز شد بر توده غبرا		زمین سبز نسرین خیز شد چون گنبد خضرا
ز فیض ابر آزادی زمین مرده شده زنده		ز لطف باد نوروزی جهان پیر شد برنا
بگرد سرو گرم پرفشانی قمری نالان		به پای گل به کار جان سپاری بلبل شیدا...
همایون روز نوروز است امروز و بیفروزی		بر اورنگ خلافت کرده شاه لافتی ماوی

قاآنی در قصیده‌ای به وصف نخستین روز بهار گوید:

رساند باد صبا مژده بهار امروز		ز توبه توبه نمودم هزار بار امروز
هوا بساط زمرد فکند در صحرا		بیا که وقت نشاطست و روز کار امروز
سحاب بر سر اطفال بوستان بارد		به جای قطره همی در شاهوار امروز
رسد به گوش دل این مژده‌ام ز هاتف غیب		که گشت شیر خداوند شهریار امروز

¹

1. ↑ تدبیر. ویژه نامه نوروز

نوروز

---

نوروز یکی از کهن‌ترین جشن‌های به جا مانده از دوران باستان است. خاستگاه نوروز در ایران باستان است و هنوز مردم مناطق مختلف فلات ایران نوروز را جشن می‌گیرند. زمان برگزاری نوروز، در آغاز فصل بهار است. نوروز در ایران  و افغانستان  آغاز سال نو محسوب می‌شود و در برخی دیگر از کشورها تعطیل رسمی است.

بنا به پیشنهاد جمهوری آذربایجان،[۱] مجمع عمومی سازمان ملل در نشست ۴ اسفند ۱۳۸۸ (۲۳ فوریه ۲۰۱۰) ۲۱ ماه مارس را به‌عنوان روز جهانی عید نوروز، با ریشهٔ ایرانی به‌رسمیت شناخت و آن را در تقویم خود جای داد. در متن به تصویب رسیده در مجمع عمومی سازمان ملل، نوروز، جشنی با ریشه ایرانی که قدمتی بیش از ۳ هزار سال دارد و امروزه بیش از ۳۰۰ میلیون نفر آن را جشن می‌گیرند توصیف شده‌است.[۲]

پیش از آن در تاریخ ۸ مهر ۱۳۸۸ خورشیدی، نوروز توسط سازمان علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد، به عنوان میراث غیر ملموس جهانی، به ثبت جهانی رسیده‌بود.[۳] در ۷ فروردین ۱۳۸۹ نخستین دورهٔ جشن جهانی نوروز در تهران برگزار شد و این شهر به عنوان «دبیرخانهٔ نوروز» شناخته شد.
فهرست مندرجات
[نهفتن]

   

زمان نوروز

جشن نوروز از لحظه اعتدال بهاری آغاز می‌شود. در دانش ستاره‌شناسی، اعتدال بهاری یا اعتدال ربیعی در نیم‌کره شمالی زمین به لحظه‌ای گفته می‌شود که خورشید از صفحه استوای زمین می گذرد و به سوی شمال آسمان می‌رود. این لحظه، لحظه اول برج حمل نامیده می‌شود،[۴] و در تقویم هجری خورشیدی با نخستین روز (هرمز روز یا اورمزد روز) از ماه فروردین برابر است. نوروز در تقویم میلادی با ۲۱ یا ۲۲ مارس مطابقت دارد.[۵]

در کشورهایی مانند ایران و افغانستان که تقویم هجری شمسی به کار برده می‌شود، نوروز، روز آغاز سال نو است. اما در کشورهای آسیای میانه و قفقاز، تقویم میلادی متداول است و نوروز به عنوان آغاز فصل بهار جشن گرفته می‌شود و روز آغاز سال محسوب نمی‌شود.[۶]
واژهٔ نوروز [ویرایش]

واژه نوروز یک اسم مرکب است که از ترکیب دو واژهٔ فارسی «نو» و «روز» به وجود آمده است. این نام در دو معنی به‌کار می‌رود:[۷]

۱) نوروز عام: روز آغاز اعتدال بهاری و آغاز سال نو
۲) نوروز خاص: روز ششم فروردین با نام «روز خرداد»

ایرانیان باستان از نوروز به عنوان ناوا سرِدا یعنی سال نو یاد می‌کردند. مردمان ایرانی آسیای میانه نیز در زمان سغدیان و خوارزمشاهیان، نوروز را نوسارد و نوسارجی به معنای سال نو می‌نامیدند.[۸]
واژه نوروز در الفبای لاتین [ویرایش]

در متن‌های گوناگون لاتین، بخش نخست واژه نوروز با املای No،Now،Nov و Naw و بخش دوم آن با املای Ruz، Rooz و Rouz نوشته شده است. در برخی از مواقع این دو بخش پشت سر هم و در برخی با فاصله نوشته می‌شوند. اما به باور دکتر احسان یارشاطر بنیان‌گذار دانشنامه ایرانیکا، نگارش این واژه در الفبای لاتین با توجه به قواعد آواشناسی، به شکل Nowruz توصیه می‌شود. این شکل از املای واژه نوروز، هم‌اکنون در نوشته‌های یونسکو و بسیاری از متون سیاسی به کار می‌رود.[۹]
پیشینه [ویرایش]

منشا و زمان پیدایش نوروز، به درستی معلوم نیست.[۸] در برخی از متن‌های کهن ایران ازجمله شاهنامه فردوسی و تاریخ طبری، جمشید و در برخی دیگر از متن ها، کیومرث به‌عنوان پایه‌گذار نوروز معرفی شده است.[۱۰] پدید آوری نوروز در شاهنامه، بدین گونه روایت شده است که جمشید در حال گذشتن از آذربایجان، دستور داد تا در آنجا برای او تختی بگذارند و خودش با تاجی زرین بر روی تخت نشست. با رسیدن نور خورشید به تاج زرین او، جهان نورانی شد و مردم شادمانی کردند و آن روز را روز نو نامیدند.[۸]

برخی از روایت‌های تاریخی، آغاز نوروز را به بابلیان نسبت می‌دهد. بر طبق این روایت‌ها، رواج نوروز در ایران به ۵۳۸ سال قبل از میلاد یعنی زمان حمله کورش بزرگ به بابل بازمی‌گردد.[۸] همچنین در برخی از روایت‌ها، از زرتشت به‌عنوان بنیان‌گذار نوروز نام برده شده است.[۸] اما در اوستا (دست کم در گاتها) نامی از نوروز برده نشده است.[۱۱]
نوروز در زمان سلسله هخامنشیان [ویرایش]
نگاره مراسم پیشکش هدایا به پادشاه ایران در تخت جمشید. برخی از پژوهشگران، این مراسم را به نوروز مربوط می‌دانند.

کوروش دوم بنیان‌گذار هخامنشیان، نوروز را در سال ۵۳۸ قبل از میلاد، جشن ملی اعلام کرد. وی در این روز برنامه‌هایی برای ترفیع سربازان، پاکسازی مکان‌های همگانی و خانه‌های شخصی و بخشش محکومان اجرا می‌نمود.[۱۰] این آیین‌ها در زمان دیگر پادشاهان هخامنشی نیز برگزار می‌شده است. در زمان داریوش یکم، مراسم نوروز در تخت جمشید برگزار می‌شد. البته در سنگ‌نوشته‌های به‌جا مانده از دوران هخامنشیان، به‌طور مستقیم اشاره‌ای به برگزاری نوروز نشده است.[۸] اما بررسی‌ها بر روی این سنگ‌نوشته‌ها نشان می‌دهد که مردم در دوران هخامنشیان با جشن‌های نوروز آشنا بوده‌اند،[۱۱] و هخامنشیان نوروز را با شکوه و بزرگی جشن می‌گرفته‌اند.[۸][۱۲] شواهد نشان می‌دهد داریوش اول هخامنشی، به مناسبت نوروز در سال ۴۱۶ قبل از میلاد سکه‌ای از جنس طلا ضرب نمود که در یک سوی آن سربازی در حال تیراندازی نشان داده شده است.[۱۰]

در دوران هخامنشی، جشن نوروز در بازه‌ای زمانی میان ۲۱ اسفند تا ۱۹ اردیبهشت برگزار می‌شده است.[۱۲]
نوروز در زمان اشکانیان و ساسانیان [ویرایش]

در زمان اشکانیان و ساسانیان نیز نوروز گرامی داشته می‌شد. در این دوران، جشن‌های متعددی در طول یک سال برگزار می‌شد که مهمترین آنها نوروز و مهرگان بوده است. برگزاری جشن نوروز در دوران ساسانیان چند روز (دست کم شش روز) طول می‌کشید و به دو دوره نوروز کوچک و نوروز بزرگ تقسیم می‌شد. نوروز کوچک یا نوروز عامه پنج روز بود و از یکم تا پنجم فروردین گرامی داشته می‌شد و روز ششم فروردین (خردادروز)، جشن نوروز بزرگ یا نوروز خاصه برپا می‌شد.[۱۱] در هر یک از روزهای نوروز عامه، طبقه‌ای از طبقات مردم (دهقانان، روحانیان، سپاهیان، پیشه‌وران و اشراف) به دیدار شاه می‌آمدند و شاه به سخنان آنها گوش می‌داد و برای حل مشکلات آنها دستور صادر می‌کرد. در روز ششم، شاه حق طبقات گوناگون مردم را ادا کرده بود و در این روز، تنها نزدیکان شاه به حضور وی می‌آمدند.[۱۳]

شواهدی وجود دارد که در دوران ساسانی سال‌های کبیسه رعایت نمی‌شده‌است. بنابراین نوروز هر چهار سال، یک روز از موعد اصلی خود (آغاز برج حمل) عقب می‌ماند و درنتیجه زمان نوروز در این دوران همواره ثابت نبوده و در فصل‌های گوناگون سال جاری بوده است.[۱۴]

اردشیر بابکان، بنیان گذار سلسله ساسانیان، در سال ۲۳۰ میلادی از دولت روم که از وی شکست خورده بود، خواست که نوروز را در این کشور به رسمیت بشناسند. این درخواست مورد پذیرش سنای روم قرار گرفت و نوروز در قلمرو روم به Lupercal معروف شد.[۱۰]

در دوران ساسانیان، ۲۵ روز پیش از آغاز بهار، در دوازده ستون که از خشت خام برپا می‌کردند، انواع حبوبات و غلات (برنج، گندم، جو، نخود، ارزن، و لوبیا) را می‌کاشتند و تا روز شانزدهم فروردین آنها را جمع نمی‌کردند. هر کدام از این گیاهان که بارورتر شود، در آن سال محصول بهتری خواهد داد. در این دوران همچنین متداول بود که در بامداد نوروز، مردم به یکدیگر آب بپاشند.[۱۳] از زمان هرمز اول مرسوم شد که مردم در شب نوروز آتش روشن نمایند.[۱۳] همچنین از زمان هرمز دوم، رسم دادن سکه در نوروز به‌عنوان عیدی متداول شد.[۱۰]
نوروز پس از اسلام [ویرایش]
نقشی از جشن چهارشنبه سوری در عمارت چهل ستون

از برگزاری آیین‌های نوروز در زمان امویان نشانه‌ای در دست نیست و در زمان عباسیان نیز به نظر می‌رسد که خلفا گاهی برای پذیرش هدایای مردمی، از نوروز استقبال می‌کرده‌اند. با روی کار آمدن سلسله‌های سامانیان و آل بویه، جشن نوروز با گستردگی بیشتری برگزار شد.[۱۱]

در دوران سلجوقیان، به دستور جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی تعدادی از ستاره شناسان ایرانی از جمله خیام برای بهترسازی گاهشمار ایرانی گرد هم آمدند. این گروه، نوروز را در یکم بهار قرار دادند و جایگاه آن را ثابت نمودند.[۱۱] بر اساس این گاهشمار که به تقویم جلالی معروف شد، برای ثابت ماندن نوروز در آغاز بهار، مقرر شد که هر چهار سال یک‌بار، تعداد روزهای سال را (به‌جای ۳۶۵ روز)، برابر با ۳۶۶ روز در نظر بگیرند. طبق این قاعده، می‌بایست پس از انجام این کار در ۷ دوره، در دوره هشتم، به جای سال چهارم، بر سال پنجم یک روز بیفزایند. این گاهشمار از سال ۳۹۲ هجری آغاز شد.[۱۴]

نوروز در دوران صفویان نیز برگزار می‌شد. در سال ۱۵۹۷ میلادی، شاه عباس صفوی مراسم نوروز را در عمارت نقش جهان اصفهان برگزار نمود و این شهر را پایتخت همیشگی ایران اعلام نمود.[۱۰]
نوروز از دیدگاه اسلام و تشیع [ویرایش]
نوشتار اصلی: نوروز در تشیع

در اسلام و به ویژهٔ آیین تشیع به نوروز به عنوان روزی خجسته نگاه شده است و بر گرامی داشتن آن تأکید شده است. از دیدگاه شیعه، نوروز روز ظهور امام زمان است. در حدیثی از امام صادق آمده است:

    «روز نوروز همان روزی است که خداوند در آن از بندگانش پیمان گرفت که او را پرستش کنند و هیچ چیزى را شریک او ندانند و این که به پیامبران و اولیایش ایمان بیاورند و آن نخستین روزی است که خورشید در آن طلوع کرده، و بادهاى باردار کننده در آن وزیده است و گلها و شکوفه‌هاى زمین آفریده شده است. و آن روزیست که کشتى نوح(ع) به کوه جودى قرار گرفت. و آن روزى است که در آن قومى که از ترس مرگ از خانه‌هاى خود بیرون آمدند و آنها هزارها نفر بودند پس خداوند آنها را بمیراند و سپس آنها را در این روز زنده کرد. و آن روزیست که جبرئیل بر پیامبر (ص) فرود آمد. و آن همان روزیست که ابراهیم(ع) بتهاى قوم خود را شکست. و آن همان روزیست که پیغمبر خدا، امیرالمومنین على(ع) را بر دوش خود سوار کرد تا بتهاى قریش را از بالاى خانه خدا به پائین انداخت و آنها را خرد کرد...»

[۱۵][۱۶][۱۷][۱۸]
نوروز در دوران معاصر

    همچنین ببینید: جشن جهانی نوروز

نوروز به عنوان یک میراث فرهنگی در دوران معاصر همواره مورد توجه مردم قرار داشته و هر ساله برگزار می‌شود. البته برگزاری جشن نوروز به صورت آشکار در برخی از کشورها توسط برخی حکومت‌ها برای مدت زمانی ممنوع بوده است. حکومت شوروی برگزاری جشن نوروز را در برخی از کشورهای آسیای میانه مانند ترکمنستان، قرقیزستان و تاجیکستان ممنوع کرده بود و این ممنوعیت تا زمان میخائیل گورباچف ادامه داشت. با این وجود، مردم این مناطق نوروز را به‌گونهٔ پنهانی و یا در روستاها جشن می‌گرفته‌اند.[۱۹][۲۰] همچنین برخی از مردم این مناطق برای جلب موافقت مقامات محلی نام دیگری بر روی نوروز می‌گذاشتند؛ به‌طور مثال در تاجیکستان، مردم با اتلاق جشن لاله یا جشن ۸ مارس سعی می‌کردند که آیین‌های نوروز را بی مخالفت مقامات دولتی به جای آورند.[۸] همچنین در افغانستان، در دوران حکومت طالبان، برگزاری جشن نوروز ممنوع بود و این حکومت تنها تقویم هجری قمری را به رسمیت می‌شناخت.[۴]
پانویس

1. ↑ متن انگلیسی گزارش مطبوعاتی مجمع عمومی سازمان ملل.
2. ↑ رادیو فردا، بازدید: فوریه ۲۰۱۰.
3. ↑ نوروز ایرانی، جهانی شد، بی‌بی‌سی فارسی
4. ↑ ^{۴٫۰ ۴٫۱} بشیر، ۱۳۸۷
5. ↑ ^{۵٫۰ ۵٫۱} فرهانیه، ۱۳۸۷
6. ↑ گلی، ۲۰۰۸
7. ↑ دهخدا، لغتنامه
8. ↑ ^{۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ ۸٫۵ ۸٫۶ ۸٫۷} آدینه، ۱۳۸۷
9. ↑ گرامی، هفته نامهٔ آساره
10. ↑ ^{۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ ۱۰٫۴ ۱۰٫۵} کیهانی‌زاده، نوروز پیدایش آن و...
11. ↑ ^{۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ ۱۱٫۴} نامعلوم، پایگاه اینترنتی بلاغ
12. ↑ ^{۱۲٫۰ ۱۲٫۱} رزمجو
13. ↑ ^{۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲} معین، جشن نوروز (۲)
14. ↑ ^{۱۴٫۰ ۱۴٫۱} معین، جشن نوروز (۱)
15. ↑ ۲
16. ↑ ۱
17. ↑ ۳
18. ↑